Zoek het Veenmuseum op de Kuyperkaart

Jacob Kuyper (1821-1908) was een aardrijkskundige en cartograaf en in 1873 oprichter van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap. In de tweede helft van de jaren zestig van de negentiende eeuw ‘tekende’ hij de zogenaamde Kuyperkaarten op basis van “officieele Bronnen” Deze vormden de kern van de gemeente-atlas van alle 1200 gemeenten waarin Nederland destijds was ingedeeld. Het waren stuk voor stuk kunstwerkjes ter grootte van 18 cm x 13,5 cm op een schaal van 1 op 100.000 Nederlandse Mijlen, die toen als meeteenheden al niet meer werden gebruikt. Temeer het bewijs dat deze kaartjes waren bedoeld als “kunsthistorische prentjes”. Dat lijkt nog de beste omschrijving. Er de weg mee vinden wordt wel lastig. Ook in die tijd. Hij had gebruik kunnen maken van kadasterkaarten, de voorlopers van Google Maps, die er vanaf 1830 al waren.

Je denkt in het bezit te zijn van zo’n waardevolle Kuyperkaart van de gemeente Vriezenveen uit de negentiende eeuw. Maar dat valt wel wat tegen. Want deze kaarten zijn inmiddels vrij van auteursrechten en behoren nu tot het publieke domein en worden zelfs via internet aangeboden. Mijn exemplaar is wel een bijzondere lichtdrukvergroting en daardoor scherper en beter leesbaar.

Op de foto ziet u het noordelijke deel van de gemeentekaart van Vriezenveen uit ongeveer 1868. Het zuidelijke deel is voor het zoeken van de locatie van het Veenmuseum niet van belang. Bovendien kan de kaart nog iets verder worden vergroot.

Zoek de Paterswal! Dat moet lukken. Ergens kruist deze historische weg de Eerste Nieuwe Leidijk. Die staat ook op deze kaart. Volgens Google Maps heet deze dijk ten oosten van de Paterswal nog steeds zo. Ten westen van de wal ligt nu de Dalweg. Volgen we de Paterswal richting Vriezenveen, dan komen we op de kaart “De Wetering” tegen, de zuidelijke grens van de “Oude Ooster Veenen”. Deze wetering wordt op moderne kaarten aangeduid met “Verbindingsleiding” en daar vinden we nu de Oosterveenweg. Nu lopen we richting “Sipculo” tot aan het Hazepad. Dat wordt lang zoeken, want dit zandpad was er toen nog niet. Ter hoogte van dit denkbeeldige pad ziet u het getal 15.5. En Hebbes! Mijn negentiende eeuwse GPS zegt: ”Bestemming bereikt en bevindt zich aan de linker kant”. 15.5 verwijst mogelijk naar het aantal Nederlandse Mijlen, maar vanaf welk punt? En de vraag is nu. Waarom staat dat getal juist hier? De kaart geeft er geen uitsluitsel over. Ik denk maar zo. Kuyper wist toen al waar ruim honderd jaar het veenmuseum zou worden gevestigd. 

Dat je op een kaart van ruim honderdvijftig jaar geleden het Veenmuseum nog kunt lokaliseren, zal Jacob Kuyper deugd doen. Ik ben wel benieuwd naar zijn “Officieele Bronnen”. Sipculo en De Polle zijn fout gespeld. Daar zijn geen andere schrijfvarianten van bekend dan de huidige en het “Koninkrijk Hanover” moet echt met dubbel “nn” maar wat doet het er nog toe, want bij het drukken van deze kaartjes was het koninkrijk al opgeheven. Maar ondanks die oneffenheden hebben we wel het Veenmuseum kunnen vinden.

Als je dit deel van de kaart nauwkeurig bestudeert, herken je een aantal geografische namen van de huidige tijd. De straatnamencommissie heeft tijdens de ruilverkaveling van Vriezenveen waarschijnlijk dankbaar gebruik gemaakt van deze Kuyperkaart. Zeker van het helaas niet afgebeelde zuidelijke deel ervan. Dat deel houdt u mogelijk nog tegoed in een andere column.

Alfred Roelofs