Hekel

De rondleidingen in ons Veenmuseum zijn voor veel bezoekers een ontdekkingstocht in het verleden. Vooral de diverse voorwerpen in het winkeltje of de boerderij trekken de aandacht. Op de deel van de boerderij bevinden zich zo veel dingen, dat men soms ogen tekort komt.

Het plankje bezet met rijen van omhoogstekende metalen spitsen is één van die blikvangers. Vaak weet men niet waarvoor dat plankje dient. Enkele uitspraken wil ik u niet onthouden. “Daar kun je goed je rug mee wassen.” “Als je jeuk hebt op je rug, is zo’n ding wel gemakkelijk.” “Is dat een roskam voor een paard? “Hebben jullie een stukje van het spijkerbed van een fakir gekregen?” De echte naam van dat werktuig is vlaskam.

Je ziet sommige bezoekers dan wel eens met de hand door het haar strijken. Ik moet dan altijd denken aan dat liedje van Vulcano: ‘Als je haar maar goed zit’. Maar zelfs als je vlashaar hebt moet je die kam daarvoor niet gebruiken. Ook voor een vlasbaard, de eerste baardharen van een jongen, is de kam niet geschikt. Een vlaskam is een stuk gereedschap dat gebruikt werd in de touwslagerij. Met de vlaskam worden de vezels van planten als vlas en hennep tot een lange gladde bundel gevormd. Daarbij worden verontreinigingen en harde stukken verwijderd en de vezels gekamd. Je kunt het vergelijken met het borstelen van een bos haar. Er wordt linnen van gemaakt en dat kun je dan gebruiken om kleding te fabriceren. Een ander woord voor vlaskam is hekel.

De uitdrukking ‘iemand over de hekel halen’ of ‘iemand hekelen’ is van hekel afgeleid. Het betekent: scherpe kritiek op iemand uiten, iemand veroordelen of kwaadspreken over iemand. Vaak komt er een flinke dosis kwaadaardigheid bij kijken. Als je iemand toevoegt ‘Ik wou dat ze met haar naars op een hekel voer’, dan is duidelijk welk onplezierig ritje je de ander, ‘die met haar kont op een hekel zou moeten rijden’, toewenst. Weet u trouwens, dat er in Amsterdam een pleintje met de naam Hekelveld bestaat? Je kunt je bijna niet voorstellen dat op deze plek, die oorspronkelijk buiten de stadsmuren lag, vlas werd gehekeld voordat dit op nabijgelegen lijnbanen tot touw werd verwerkt. Een hekeldicht, ook wel satire genoemd, is echter een kunstvorm waarbij vaak op humoristische wijze kritiek wordt geleverd op de samenleving.

Het woord hekel heeft nog een andere betekenis en die heeft niets met de vlaskam te maken. Misschien heeft u een gloeiende hekel aan spruitjes. Dat is dus een gevoel dat je iets erg afstotend, vies of vervelend vindt. Cabaretier Bert Visscher geeft in zijn liedje ‘Ik wist het niet meer’ ook een leuk voorbeeld: ‘Trouwens kangoeroe mamma’s hebben een hekel aan slecht weer, dan spelen de kinderen binnen.’ Een liedje met de titel ‘Hekel’ heb ik niet kunnen vinden, maar er zijn genoeg songteksten te vinden waarin dat woord voorkomt. Skik zingt in ‘Nie Veur Spek & Bonen’: ‘k heb ’n hekel an veul woorden, ‘k heb ’n hekel an gemekker.’ Aan deze wijze woorden heb ik niets meer toe te voegen.

Ronald de Jong